In dit hoofdstuk
Wat is de onbalansmarkt?
Het elektriciteitsnet moet altijd in balans zijn. Op elk moment moet er precies evenveel stroom worden geproduceerd als verbruikt. Te veel productie en de spanning stijgt, te weinig en je krijgt stroomuitval. Die balans bewaken is het werk van TenneT, de beheerder van het hoogspanningsnet in Nederland.
TenneT voorspelt voortdurend hoeveel stroom er nodig is, maar soms gaat het mis. Een windpark produceert meer dan verwacht, een grote fabriek schakelt onverwacht uit, of het wordt ineens kouder en iedereen zet de verwarming aan. In die momenten moet TenneT binnen minuten ingrijpen. Dat gebeurt op de onbalansmarkt: een realtime markt waar extra vermogen kan worden ingezet of juist verminderd.
Het verschil met de day-ahead markt uit het vorige hoofdstuk? Die draait om planning: stroom inkopen voor morgen op basis van voorspelde prijzen. De onbalansmarkt is acute bijsturing, vergelijkbaar met een brandweer die wordt opgeroepen. En naarmate meer huishoudens zonnepanelen krijgen, wordt die balansuitdaging alleen maar groter.
Nog in de kinderschoenen: VPP-deelname voor thuisbatterijen is in Nederland nog een niche. Een handvol aggregators biedt het aan en het aantal deelnemende huishoudens is beperkt. De verwachting is dat dit de komende jaren groeit naarmate meer batterijen worden geïnstalleerd en de regelgeving zich verder ontwikkelt. Dit hoofdstuk legt uit hoe het werkt en wat je ervan kunt verwachten.
Virtuele energiecentrales (VPP)
Een thuisbatterij van 10 kWh kan maximaal 5 kW leveren. Dat is een druppel op een gloeiende plaat voor het nationale stroomnet: TenneT werkt met grote centrales die honderden megawatts leveren. De oplossing: Virtual Power Plants (VPP's), oftewel virtuele energiecentrales. Een VPP bundelt honderden of duizenden thuisbatterijen tot één groot geheel. Vanuit het perspectief van TenneT lijkt het alsof ze met één grote centrale communiceren, maar in werkelijkheid worden honderden huisbatterijen tegelijk aangestuurd.
Hoe werkt dat concreet?
Een bedrijf, een zogenaamde aggregator, sluit contracten met bijvoorbeeld 1.000 huishoudens met elk een 10 kWh batterij. Samen kunnen die batterijen 5 MW leveren, genoeg om interessant te zijn voor de onbalansmarkt. De aggregator biedt die capaciteit aan bij TenneT. Wanneer het net bijsturing nodig heeft, stuurt de aggregator een signaal naar alle batterijen: "Lever nu vermogen." Binnen seconden begint elke batterij te ontladen.
Als eigenaar merk je hier weinig van. Je batterij ontlaadt een kwartiertje, levert wat stroom aan het net, en laadt later weer op. Je systeem blijft gewoon beschikbaar voor je eigen zelfconsumptie. De VPP vraagt alleen capaciteit die je op dat moment toch niet gebruikte.
Wat betekent VPP-deelname voor jou?
Vergoedingen
Je ontvangt twee soorten vergoedingen. De eerste is een beschikbaarheidsvergoeding: een vast bedrag (typisch €30 tot €80 per jaar) alleen al omdat je capaciteit beschikbaar stelt, ook als je batterij nooit wordt aangesproken. De tweede is een activatievergoeding: een bedrag per geleverde kWh (typisch €0,10 tot €0,50) wanneer je batterij daadwerkelijk wordt ingezet.
Hoe vaak word je aangesproken?
Gemiddeld 5 tot 10 keer per maand, telkens voor 15 tot 30 minuten. In rustige maanden kan het nul keer zijn, in de winter vaker. Bij een typische 10 kWh batterij levert de beschikbaarheidsvergoeding zo'n €30 tot €80 per jaar op, en de activatievergoedingen nog eens een vergelijkbaar bedrag. In totaal kun je rekenen op €50 tot €150 per jaar, volledig automatisch.
Extra slijtage?
Een thuisbatterij gaat 6.000 tot 10.000 cycli mee. Met 80 VPP-activaties per jaar (vaak halve cycli) voeg je ongeveer 40 volledige cycli per jaar toe. Dat is verwaarloosbaar: je batterij slijt vooral door dagelijks gebruik, niet door VPP-activaties.
Stapelt op andere voordelen. VPP-deelname gaat samen met je andere batterijgebruik. Je batterij kan tegelijk je zelfconsumptie verhogen, inspelen op dynamische prijzen en af en toe bijdragen aan netstabilisatie.
Waar let je op?
Geschiktheid van je batterij
Niet elke batterij is geschikt voor VPP-deelname. Je hebt een systeem nodig dat extern aanstuurbaar is (via een API), snel kan schakelen (binnen seconden) en goed communiceert met de aggregator. Merken als Tesla, Sonnen en BYD zijn doorgaans VPP-ready. Vraag hier bij aanschaf naar als je VPP-deelname overweegt.
Het contract met de aggregator
Bekende aggregators in Nederland zijn onder andere Next Kraftwerke, Sympower en Jedlix. Bij het afsluiten van een contract zijn een paar dingen belangrijk. Je geeft de aggregator gedeeltelijke controle over je batterij, maar je kunt altijd grenzen instellen, zoals een minimumpercentage dat je reserveert voor eigen gebruik. Kies bij voorkeur een contract zonder lange bindingsperiode en check of je op elk moment kunt stoppen.
Een markt in ontwikkeling
De VPP-markt voor thuisbatterijen staat nog in een vroeg stadium. Er zijn een beperkt aantal aggregators actief en de vergoedingen kunnen veranderen. Beschouw VPP-deelname als een welkome bonus, niet als hoofdreden om een batterij aan te schaffen.
Lees het contract goed. Let op de looptijd, opzegtermijn, vergoedingsstructuur (vast of variabel) en aansprakelijkheid bij eventuele schade door verkeerde aansturing.
Wat je hebt geleerd
- De onbalansmarkt is de realtime markt waar TenneT vermogen opvraagt om het stroomnet in balans te houden
- Een VPP bundelt honderden thuisbatterijen tot één virtuele energiecentrale via een aggregator
- Je ontvangt een beschikbaarheids- en activatievergoeding, samen goed voor €50 tot €150 per jaar
- De extra slijtage door VPP-activaties is verwaarloosbaar ten opzichte van dagelijks gebruik
- VPP-deelname is een bonus bovenop je andere besparingen, geen hoofdreden voor aanschaf
Thijs Bakker
Oprichter & Expert