In dit hoofdstuk
Wat is de onbalansmarkt?
Het elektriciteitsnet moet altijd in balans zijn. Op elk moment moet er precies evenveel stroom worden geproduceerd als verbruikt. Te veel productie en de spanning stijgt, te weinig en je krijgt stroomuitval. Die balans bewaken is het werk van TenneT, de beheerder van het hoogspanningsnet in Nederland.
TenneT voorspelt voortdurend hoeveel stroom er nodig is, maar die voorspelling is nooit perfect. Een windpark produceert meer dan verwacht, een grote fabriek schakelt onverwacht uit, of het wordt ineens kouder en iedereen zet de verwarming aan. In die momenten moet TenneT binnen minuten ingrijpen. Dat gebeurt op de onbalansmarkt: een realtime markt waar extra vermogen kan worden opgeroepen of juist afgeschakeld.
Het verschil met de day-ahead markt
De day-ahead markt uit het vorige hoofdstuk draait om planning: stroom inkopen voor morgen op basis van voorspelde prijzen. De onbalansmarkt is het tegenovergestelde. Het is acute bijsturing op het moment zelf, vergelijkbaar met een brandweer die wordt opgeroepen. En naarmate meer huishoudens zonnepanelen krijgen en het aandeel wind- en zonne-energie groeit, wordt die balansuitdaging alleen maar groter.
Hoe de onbalansmarkt werkt
TenneT houdt het verschil bij tussen wat er aan stroom was ingepland (op de day-ahead en intraday markten) en wat er werkelijk wordt geproduceerd en verbruikt. Dat verschil heet de systeemonbalans. Elke vijftien minuten wordt een onbalansprijs vastgesteld die weerspiegelt hoe groot het tekort of overschot op dat moment is.
Partijen die bijdragen aan het herstellen van de balans ontvangen een vergoeding. Partijen die de onbalans verergeren betalen een boete. Dit mechanisme stuurt het hele systeem: het maakt het financieel aantrekkelijk om flexibel vermogen beschikbaar te houden dat snel kan reageren.
Balanceringsmarkten: FCR, aFRR en mFRR
Naast de passieve onbalansmarkt bestaan er gestructureerde balanceringsmarkten waarop TenneT gericht vermogen inkoopt. Deze markten zijn hiërarchisch opgebouwd, elk voor een ander type reactie:
- FCR (Frequency Containment Reserve): de snelste reactie, binnen 30 seconden. Reageert automatisch op frequentieafwijkingen in het Europese net.
- aFRR (automatic Frequency Restoration Reserve): activeert binnen 5 minuten. Herstelt de balans op nationaal niveau, automatisch aangestuurd door TenneT.
- mFRR (manual Frequency Restoration Reserve): activeert binnen 15 minuten. Wordt handmatig geactiveerd bij grotere of langduriger onbalans.
Deze markten hebben minimale biedgroottes van 1 tot 20 MW . Een individuele thuisbatterij van 5 kW kan hier dus niet zelfstandig aan deelnemen. Dat is waar virtuele energiecentrales om de hoek komen kijken.
Virtuele energiecentrales (VPP)
Een Virtual Power Plant (VPP) bundelt de capaciteit van honderden of duizenden kleine energiebronnen — thuisbatterijen, warmtepompen, laadpalen — tot één virtueel geheel. Vanuit het perspectief van TenneT lijkt het alsof ze met één centrale communiceren, terwijl in werkelijkheid honderden apparaten verspreid over het land tegelijk worden aangestuurd.
De rol van de aggregator
Het bedrijf dat een VPP beheert heet een aggregator. De aggregator sluit contracten met huishoudens, bundelt hun batterijcapaciteit en biedt die aan op de balanceringsmarkten. Wanneer TenneT bijsturing nodig heeft, stuurt de aggregator een signaal naar alle aangesloten batterijen: "Lever nu vermogen" of "Laad nu op." Binnen seconden reageren de batterijen.
Als eigenaar merk je hier weinig van. Je batterij ontlaadt even, levert stroom aan het net en laadt later weer op. Je systeem blijft beschikbaar voor je eigen zelfconsumptie. De VPP vraagt alleen capaciteit die je op dat moment niet gebruikte.
Vergoedingsstructuur
Deelname aan balanceringsmarkten via een VPP kent twee soorten vergoedingen :
- Een capaciteitsvergoeding: een vast bedrag omdat je capaciteit beschikbaar stelt, ongeacht of je batterij daadwerkelijk wordt aangesproken
- Een activatievergoeding: een bedrag per geleverde kWh wanneer je batterij wordt ingezet
De hoogte van deze vergoedingen verschilt per aggregator en per markt. Bij het Eneco GridEase-programma via Sessy is de vaste vergoeding bijvoorbeeld €5 per maand, waarbij de batterij slechts enkele kwartieren per dag wordt aangestuurd .
Nog in de kinderschoenen. VPP-deelname voor thuisbatterijen is in Nederland nog een niche. Een handvol aggregators biedt het aan en het aantal deelnemende huishoudens is beperkt. De verwachting is dat dit groeit naarmate meer batterijen worden geïnstalleerd en de regelgeving zich verder ontwikkelt.
Passieve balancering: het gangbare model
Los van gestructureerde VPP-deelname bestaat een gangbaarder model: passieve balancering op de onbalansmarkt . Hierbij wordt je batterij niet ingezet via de balanceringsmarkten (FCR/aFRR/mFRR), maar handelt je energieleverancier of aggregator direct op de onbalansmarkt.
Het verschil is subtiel maar belangrijk. Bij passieve balancering bepaalt de aanbieder zelf wanneer hij de batterij laat laden of ontladen, gebaseerd op de actuele onbalansprijzen. Er is geen formele toewijzing via TenneT. De vergoeding wordt achteraf bepaald op basis van de onbalansprijs per kwartier.
Dit is momenteel het meest gebruikte verdienmodel voor thuisbatterijen in Nederland . Het is ook het model dat de meeste batterijaanbieders bedoelen wanneer ze spreken over "handelen met je batterij".
Impact op je batterij
Slijtage
Een thuisbatterij gaat 6.000 tot 10.000 cycli mee. Bij passieve balancering rapporteren aanbieders gemiddeld minder dan één volledige cyclus per dag. Bij VPP-deelname ligt het aantal activaties doorgaans lager. In beide gevallen is de extra slijtage beheersbaar ten opzichte van je dagelijkse gebruik voor zelfconsumptie.
Geschiktheid
Niet elke batterij is geschikt voor deelname aan de onbalansmarkt of een VPP. Je hebt een systeem nodig dat extern aanstuurbaar is (via een API), snel kan schakelen (binnen seconden) en goed communiceert met de aggregator. Vraag hier bij aanschaf naar als je deelname overweegt.
Aandachtspunten
Contractvoorwaarden
Bij het afsluiten van een contract geef je de aanbieder gedeeltelijke controle over je batterij. Je kunt doorgaans grenzen instellen, zoals een minimumpercentage dat je reserveert voor eigen gebruik. Let bij het kiezen van een contract op:
- Looptijd en opzegtermijn: kies bij voorkeur zonder lange bindingsperiode
- Lock-in: bij 25% van de onderzochte aanbieders is het niet toegestaan om van energieleverancier te wisselen zolang het contract loopt
- Vergoedingsstructuur: vast, variabel of een combinatie
- Aansprakelijkheid: wie is verantwoordelijk bij eventuele schade door verkeerde aansturing
Regelgeving in beweging
De regelgeving rond thuisbatterijen op de onbalansmarkt verandert. TenneT heeft in mei 2024 beperkingen opgelegd aan het handelsgedrag van batterijen om destabiliserende effecten op het net te voorkomen . De Europese regelgeving bevordert tegelijkertijd onafhankelijke aggregatie, waardoor meer partijen thuisbatterijen kunnen bundelen en aanbieden op de balanceringsmarkten .
Opbrengsten niet gegarandeerd. De onbalansmarkt is volatiel en de regelgeving verandert. Beschouw eventuele handelsopbrengsten als een welkome bonus, niet als hoofdreden om een batterij aan te schaffen.
Wat je hebt geleerd
- De onbalansmarkt is de realtime markt waar TenneT vermogen oproept om het stroomnet in balans te houden
- FCR, aFRR en mFRR zijn de drie balanceringsmarkten, elk met een eigen reactiesnelheid en minimale biedgrootte
- Een VPP bundelt thuisbatterijen via een aggregator tot één virtuele energiecentrale die kan deelnemen aan deze markten
- De vergoeding bestaat uit een capaciteitsvergoeding (vast) en een activatievergoeding (per kWh)
- Passieve balancering op de onbalansmarkt is het gangbaarste model voor thuisbatterijen
- De extra slijtage door deelname is beheersbaar ten opzichte van dagelijks gebruik
- Beschouw handelsopbrengsten als een bonus, niet als hoofdreden voor aanschaf